چگونگی تأثیرگذاری جنسیت و محرمیت بر معماری عمومی حمام‌های تاریخی در دوره صفوی در شهر اصفهان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
شیوا بزمی 1
حسین سلطان‌زاده 2
مریم قاسمی‌سیچانی 3
1 دانشجوی دکتری معماری، گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 استاد، گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 دانشیار، گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، واحد اصفهان(خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران.
10.22034/usd.2024.2007359.1101
چکیده
هویت افراد در جامعه از طریق موارد مختلفی ازجمله جنسیت بیان می‌شود و با توجه به عواملی همچون ارزش‌های فرهنگی اجتماعی، مذهب، آزادی زن و مرد در خانواده جامعه تبیین می‌شود. هدف این تحقیق بررسی مفهوم جنسیت و محرمیت برگرفته از ساختار فرهنگی-مذهبی در دوره‌ی تاریخی صفوی و تحلیل چگونگی تأثیرگذاری آن بر معماری عمومی حمام‌ها به‌عنوان فضاهای پراستفاده برای زنان در شهر اصفهان است. با این پیش‌فرض که ارتباط جنسیت و محرمیت در فضای حمام‌های عمومی دوره صفوی به بعد متحول شده است، پرسش تحقیق چنین مطرح می‌گردد که ویژگی‌های شکلی و عملکردی معماری حمام‌های عمومی در دوره‌ی صفوی چگونه از جنسیت و محرمیت تأثیر پذیرفته است؟پژوهش حاضر از نوع کیفی است و از روش تحقیق تاریخی-تفسیری و روش توصیفی-تحلیلی به‌صورت آمیخته استفاده‌شده است. در این تحقیق با انتخاب و تحلیل سه نمونه موردی، عناصر کالبدی آن‌ها در بخش ورودی یا دسترسی، روابط شکلی پلان و تزیینات در فضاهای زنانه و مردانه به‌صورت تطبیقی با یکدیگر مقایسه شده و نشان می‌دهد که عامل فرهنگ و مذهب بر مفهوم هویت جنسیتی تأثیرگذار بوده و این مفهوم در ساختار کالبدی حمام‌های عمومی، باعث تفاوت‌های آشکار در میزان و روش ایجاد حریم برای زنان و مردان شده است. نتیجه تحلیل‌های ارائه‌شده نشان می‌دهد که در حمام‌های دوگانه یا دوقلوی صفوی در شهر اصفهان، دسترسی ورودی به حمام برای زنان از دسترسی‌های فرعی، کنترل‌شده و با سلسله‌مراتب بوده که بازتاب فرهنگ درون‌گراست؛ اما شیوه ورود در حمام‌های مردانه، حریم‌های خصوصی را تقلیل داده و از گذرهای اصلی فراهم می‌شده است. روابط فضایی، ابعاد و تعداد فضاها و تزیینات آن نیز در حمام‌های اختصاصی زنان با حمام‌های مردانه متفاوت بوده و رابطه جنسیت و محرمیت متأثر از ساختار فرهنگی، تفاوت‌های بارزی در شکل‌گیری کالبد حمام‌ها ایجاد نموده است.
کلیدواژه‌ها
جنسیت و محرمیت
تفکیک جنسیتی فضا
معماری شهری و عمومی
حمام‌های تاریخی
شهر اصفهان
موضوعات

عنوان مقاله English

How Gender and Privacy Affect the Public Architecture of Historical Baths (Garmabeh) in Safavid Period in Isfahan

نویسندگان English

Shiva Bazmi 1
Hossein Soltanzadeh 2
Maryam Ghasemi Sichani 3
1 Ph.D. Student in Architecture, Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Planning, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Professor, Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Planning, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
3 Associate Professor, Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Planning, Isfahan (Khorasgan) Branch, Islamic Azad University, Isfahan, Iran.
چکیده English

The identity of people in the society is expressed through various things, including gender, and it is explained according to factors such as socio-cultural values, religion, freedom of men and women in the family and society. The purpose of this article is to investigate the concept of gender and privacy derived from the cultural-religious structure in the Safavid historical period and to analyze its impact on the public architecture of bathrooms as widely used spaces for women in Isfahan. With the assumption that the relationship between gender and privacy in public bathrooms has changed since the Safavid period, the research question is raised as follows: How are the architectural features of public baths in the Safavid era influenced by gender and privacy? The current research is qualitative and the historical-interpretive research method and the descriptive-analytical method have been used in a mixed manner. In this research, by selecting and analyzing three case samples, their physical elements in the entrance and access sections, the shape relations of the plan and decorations in the female and male spaces have been compared with each other in a comparative manner, and it shows that the factor of culture and religion has influenced the concept of gender identity and this concept has caused obvious differences in the amount and method of creating privacy for women and men in the physical structure of public bathrooms. The results of the presented analysis show that in Safavid double or twin baths in Isfahan, access to the entrance to the bath for women is a controlled and hierarchical access that reflects the introverted culture; However, the way of entry for men has reduced privacy and provided through the main passages. Spatial relations, the dimensions of spaces and their decorations are also different in women's bathrooms and men's bathrooms, and the relationship between gender and privacy, influenced by the cultural structure, has created significant changes in the body of bathrooms.

کلیدواژه‌ها English

Gender and Privacy
Gender-based Spatial Segregation
Urban and Public Architecture
Historical Baths
Isfahan
·        ابن اخواه، محمد بن محمد و قرشی، محمد احمد. (1360)، مجموعه میراث ایران و اسلام (آیین شهرداری). (ترجمه جعفر شعار)( چاپ دوم). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
·        اتینگهاوزن، لوته و گرابر، مایکل. (۱۳۹۴). معماری جهان اسلام. (ترجمه زهرا رهنورد) تهران: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران.
·        الرفاعی، هاشم. (1395). تاریخ هنر در سرزمین­های اسلامی (ترجمه عبدالرحیم قنوات). مشهد:  انتشارات جهاد دانشگاهی.
·        بنجامین، سامویل گرین ویلر. (1400). ایران و ایرانیان، عصر ناصرالدین­شاه (ترجمه حسین کردبچه). تهران: اطلاعات.
·        بهرامی­برومند، مرضیه. (1395). دیگری در اندرونی: پیش درآمدی بر موضوع بازنمایی جنسیت در فضای معماری. تهران: نشر تیسا.
·        پولاک، یاکوب ادوارد. (۱۳۶۱). ایران و ایرانیان. (ترجمه کیکاووس جهانداری). تهران: نشر خوارزمی.
·        حاجی­قاسمی، کامبیز. (1383). گنجنامه: فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران – جلد هجدهم: حمام‌ها. تهران: دانشگاه شهید بهشتی و انتشارات روزنه.
·    حسن­پناه کلور، سمیرا، و بلالی اسکویی، آزیتا. (1401). گونه شناسی عناصر نورگیری حمام­ها در شهرهای ایران در دوره صفویه و قاجاریه. پژوهش در هنر و علوم انسانی، (7) 1، 58-49.
http://rahs.ir/post.aspx?id=740
·        دالمانی، هانری رنه. (1394). سفرنامه از خراسان تا بختیاری (ترجمه علی محمد  فره­وشی). تهران: دنیای کتاب.
·        راوندی، مرتضی. (1381). تاریخ اجتماعی ایران. تهران: انتشارات نگاه.
·        رحمت‌آبادی، الهام. (۱۳۸۷). از اندرونی تا عرصه عمومی. جستارهای شهرسازی، ۲۴ و ۲۵، 96-94.
http://noo.rs/Tm6Qb
·        رحیمی‌مهر، وحیده، متدین، حشمت‌الله، و مهربانی، مهرزاد. (۱۳۹۶). حمام‌های سنتی؛ حافظ سلامت، عامل درمان. باغ نظر،14(50)،34-21.
https://sid.ir/paper/359100/fa
·        رشید نجفی، عطیه. (1389). بررسی موقعیت  و وضعیت حمام‌های تاریخی شهر تبریز. صفه،20(2)، 74-61.
https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.1683870.1389.20.4.6.3
·        رضازاده، راضیه، و محمدی، مریم. (1386). عدالت جنسیتی در طراحی فضاهای شهری. کنفرانس زنان معمار ایران، تهران.
·        ساکی، فرشته. (1394). معرفی مجموعه علیقلی آقا و تأثیر سنت وقف در بقای آن،  نمونه موردی: حمام علیقلی آقا (پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته باستان‌شناسی دوره اسلامی). دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی.
·        سلطان‌زاده، حسین. (1390).  فضاهای ورودی در معماری سنتی ایران(چاپ سوم). تهران: نشر دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
·        شاردن،ژان. (1393). سفرنامه شاردن(ترجمه اقبال یغمایی). چاپ دوم. تهران: توس. جلد اول.
·        صابری نهرفروزانی، احمد. (1398). آیین حمام تحقق منظر آیینی حمام ایرانی در دوران اسلامی از خلال متون، ساختار حمام و نقوش تزیینی (نمونه­ی موردی: نقوش و مظاهر آیینی؛ حمام گنجعلیخان کرمان).  هنر و تمدن شرق، 7(25)، 42-35.
https://doi.org/10.22034/jaco.2019.92838
·        طبسی، محسن. (۱۳۸۶). شناسایی و تحلیل عوامل مؤثر بر تغییرات کالبدی و عملکردی معماری گرمابه‌های ایران در دوره صفوی (پایان‌نامه دکتری). دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده هنر، تهران، ایران.
·        فیگوئروا، دن گارسیا دسیلوا. (1363). سفرنامه فیگوئروا ، سفیر اسپانیا در دربار شاه‌عباس اول (ترجمه غلامرضا سمیعی). تهران: انتشارات نشر نو.
·        کریمیان سردشتی، نادر. (۱۳۸۲). نگارگری در حمام. کتاب ماه هنر.  ۵۷ و ۵۸ (خرداد و تیر).  ۱۰۴–۱۰۰.
http://noo.rs/EYlEk
·        کیانی، محمدیوسف. (۱۳۸۶). معماری ایران (دوره اسلامی). تهران: انتشارات سمت.
·        محمدمرادی، اصغر، و اخترکاوان، مهدی. (1387). بررسی عملکرد  سامانه­های حرارتی گرمابه­های تاریخی ایران. نشریه بین­المللی مهندسی صنایع و مدیریت تولید، 19(6)، 43-35.
http://ijiepm.iust.ac.ir/article-1-261-fa.html
·        مصطفوی،آرش. (1401). تحلیل نقش اقلیم در شکل­گیری تناسبات کالبدی حمام­های تاریخی ایران (مناطق گرم و خشک و سرد و کوهستانی). اثر، 43(1)، 17-2.
http://athar.richt.ir/article-2-953-fa.html
·        منصوری جزآبادی، جمیله، و حسینی، سید هاشم. (1395). سیر تحول نقوش انسانی در کاشی­کاری حمام­های تاریخی شهر اصفهان از دوره صفوی تا پایان دوره قاجار. پژوهش هنر، 6(12)، 117-103.
http://dorl.net/dor/20.1001.1.23453834.1395.6.12.7.2
·        مهرآبادی، میترا. (1396).  زن ایرانی به روایت سفرنامه­نویسان فرنگی. تهران : آفرینش.
·        نادری، سارا. (1392). درآمدی بر روایت زنانه از شهر. تهران: تیسا.
·        نجف زاده، بهرام، صابرنژاد، ژاله، و مافی، فرزاد. (1394). بررسی تاثیر اقلیم برمعماری حمام های سنتی اقلیم سرد وگرم خشک مطالعه موردی حمام های تبریزی واصفهان، سومین کنفرانس بین المللی پژوهش‌های کاربردی در مهندسی عمران، معماری و مدیریت شهری، تهران: دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی.
·        نقی‌زاده، احمد.(۱۳۸۵). اقلیم، انسان و معماری. تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران.
·        هوگ، جان، و مارتن، هانری. (1401). سبک­شناسی هنر معماری در سرزمین­های اسلامی (ترجمه دکتر پرویز ورجاوند). چاپ هشتم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
·        هولتسر، ارنست. (1356). ایران در یکصد و سیزده سال پیش. (ترجمه محمد عاصمی). تهران: مرکز مردم­شناسی ایران.
·        ویلبر، دونالد، گلمبک، لیزا و هلد، رنتا. (1374). معماری ایران و توران. (ترجمه محمد یوسف کیانی وکرامت الله افسر). تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
·      Bell, W. (1998). Women and Commiunity Safety. Bell Planning Associates South Australia, Australian Institute of Criminology and the Victorian Community Council Against Violence, held in Melbourne, (32):11-73.
https://www.pria-digitallibrary.org/index.php?p=fstream-pdf&fid=4537&bid=4823
·      Bernard, J. (1972). The Future of Marriage. New York: World Publishing Company.
·      Damandan, P. (2004). Portrait Photographs from Isfahan: Faces in Transition, 1920–1950. London: Saqi Books.
·      Lefebvre, H. (1991). The production of space. Oxford: Blackwell.
·      Merrifield, A. (2006). Henri Lefebvre: A Critical Introduction. London and New York: Routledge Taylor & Francis Group.
·      Rendell, J., Penner, B., & Borden, I. (2000). Gender, Space, Architecture: An Interdisciplinary Introduction. New York: Routledge.
·      Sadoughianzadeh, M. (2008). Gender and Space in Tehran. Ph.D. thesis, Faculty of Architecture, Urban Planning and Landscape Planning, University of Kassel, Kassel, Germany.
·      Spain, D. (1992). Gendered spaces. Chapel Hill: University of North Carolina Press.
Varmaghani, H., & Soltanzadeh, H. (2015). Gender and Space: Public and Private Realms in Qajar Era, Iran. LAP LAMBERT Academic Publishing
توسعه پایدار شهری
دوره 7، شماره 22
بهار 1405
صفحه 23-40