تحلیل ارتباط پراکنده رویی شهری و آسیب‌پذیری اجتماعی(مورد پژوهی: نواحی شهر قزوین)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد، گروه برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای، پردیس هنرهای زیبا، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 دانش آموخته دکتری، گروه برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

چکیده

ایران کشوری است زلزله‌خیز که بسیاری از شهرهای آن وقوع زلزله را تجربه کرده‌اند. میزان آسیب‌رسانی زلزله تنها به مسائل کالبدی بستگی ندارد؛ بلکه یکی از ابعاد مهم مخاطرات زلزله، آسیب‌پذیری اجتماعی است که یکی از آن‌ها پراکنده رویی شهری براثر افزایش جمعیت است. در پژوهش حاضر پس از مرور متون نظری، شاخص‌های منتخب برای سنجش پراکنده رویی و آسیب‌پذیری اجتماعی انتخاب و با کمک آمار سرشماری ایران و سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS)، داده‌های مربوط برای شهر قزوین استخراج گردید. سپس با استفاده از تحلیل عاملی اکتشافی با نرم‌افزار SPSS، این شاخص‌ها برای پراکنده رویی در 4 عامل تراکم، پیکربندی، کاربری و دسترسی (با تبیین واریانس 22/70 درصد) و برای آسیب‌پذیری اجتماعی در 1 عامل (با تبیین واریانس 9/66 درصد) قرار گرفتند و نقشه‌های مربوط به هر یک تهیه شد. سپس با انجام تحلیل همبستگی بر روی 4 عامل پراکنده رویی، پدیده پراکنده رویی و تنها عامل آسیب‌پذیری اجتماعی، مشخص شد که از میان 4 عامل پراکنده رویی، تنها تراکم است که رابطه معناداری (801/0) را با آسیب‌پذیری اجتماعی نشان می‌دهد. پدیده پراکنده رویی نیز همبستگی ضعیف‌تر اما همچنان معناداری (440/0) با آسیب‌پذیری اجتماعی نشان می‌دهد. تحلیل رگرسیون نشان داد که عوامل پراکنده رویی، می‌توانند 6/67 درصد از آسیب‌پذیری اجتماعی را تبیین نمایند. رابطه آسیب‌پذیری با تراکم/ پراکنده رویی مثبت/منفی است، بدین معنا که با افزایش تراکم/کاهش پراکنده رویی، آسیب‎‌پذیری اجتماعی افزایش می‌یابد. در پایان نقشه‌های پراکنده رویی و آسیب‎پذیری اجتماعی و نقشه پتانسیل توسعه نواحی شهر قزوین بر اساس رابطه میان این دو پدیده ارائه شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analysis of Urban Sprawl Effects on Social Vulnerability (Case Study: Qazvin City Districts)

نویسندگان [English]

  • Esfandyar Zebardast 1
  • Hossein Ghanooni 2
1 Professor, Department of Urban and Regional Planning, College of Fine Arts, Faculty of Architecture and Urban Development, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 PhD, Department of Urban and Regional Planning, Faculty of Architecture and Urban Development, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Iran is an earthquake-prone country that many cities have experienced the earthquake. Magnitude of earthquake damage not only depends on physical destructions, but also one of the major dimensions of earthquake hazards is social vulnerability.In this research, after reviewing the theoretical literature, selected indicators for urban sprawl and social vulnerability were chosen and data were extracted from census data of Iran and Geographic Information System (GIS) for Qazvin. Then, using exploratory factor analysis with SPSS software, these indexes were used for urban sprawl overhead in four factors of density, configuration, user and access (with explanation of variance 70.22%) and in one factor for social vulnerability (with explanation of variance 66.9%) and their maps were prepared. It was clarified that among four factors of urban sprawl only density has significant relationship (0.801) with social vulnerability. The urban sprawl phenomenon also shows a weaker but still significant correlation (0.440) with social vulnerability. Regression analysis showed that urban sprawl factors can explain 67.6% of social vulnerability. The relationship between vulnerability and density/urban sprawl is positive/negative. It means that increasing social density /decreasing urban sprawl will lead to social vulnerability decreasing as well. At the end,urban sprawl and social vulnerability maps and potential development map of Qazvin city are presented based on relationship between these two phenomena.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Urban Sprawl
  • Social Vulnerability
  • Factor Analysis
  • Regression Analysis
  • Qazvin
  • احدنژاد روشتی، محسن .1389. ارزیابی آسیب‌پذیری اجتماعی شهرها در برابر زلزله. نمونه موردی: شهر زنجان. مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای 2(7): 90-71.
  • احمدی، قادر، محمدمهدی عزیزی، و اسفندیار زبردست. 1389. بررسی تطبیقی پراکنده رویی در سه شهر میانی ایران. نمونه موردی: شهرهای اردبیل، سنندج و کاشان. نامه معماری و شهرسازی3 (5): 25-43.
  • پارسی، حمیدرضا، و بهراد فراهانی فرمهینی.1393. تحلیل پدیده‌ پراکنده رویی شهری در دامنه‌های شهرهای بزرگ (نمونه‌ پژوهش: دامنه‌های شمالی اصفهان). مطالعات شهری10: 62-49.
  • داداش­پور، هاشم و فردیس سالاریان. 1394.  تحلیل تأثیر پراکنده رویی بر تغییر کاربری زمین در منطقه شهری ساری. پژوهش‌های جغرافیایی برنامه‌ریزی شهری3 (2): 164-145.
  • رئیسی جلودار، حامد و محمد اسماعیل اسفندیاری. 1392. تبیین روند رشد کالبدی پراکنده (پراکنده رویی) شهری بر اساس مدل هلدرن (مطالعه موردی: شهر ساری). پژوهش‌های شهری هفت حصار 5 (2): 26-21.
  • زبردست، اسفندیار. 1390. درسنامه روش‌های برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای 2، دانشکده شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران.
  • زبردست، اسفندیار، و سارا حبیبی. 1388. بررسی پدیده پراکنده رویی و علل آن در شهر زنجان. نشریه هنرهای زیبا 38: 124-115.
  • شماعی، علی، آزاده عظیمی، و امین فرجی ملایی.1390. بررسی و تحلیل سلسله مراتب آسیب‌پذیری محلات شهر بابلسر به منظور کاهش خطرات زلزله. تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی 20: 128-107.
  • شمس، مجید، جعفر معصوم پورسماکوش، شهرام سعیدی، و حسین شهبازی. 1390.  بررسی مدیریت بحران زلزله در بافت‌های فرسوده شهر کرمانشاه. مطالعه موردی: محله فیض‌آباد. آمایش محیط4(13): 66-41.
  • عزیزی، محمدمهدی و مجتبی آراسته. 1389. تبیین پراکنده رویی شهری بر اساس شاخص تراکم ساختمانی: مطالعه موردی شهر یزد هویت شهر، 8 (5): 15-5.
  • فرج زاده اصل، منوچهر، محسن احدنژاد، و جمال امینی. 1390. ارزیابی آسیب‌پذیری مساکن شهری در برابر زلزله، مطالعه موردی: منطقه 9 تهران، مجله مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای 3(9): 19-38.
  • قدیری، محمود و عبدالرضا رکن‌الدین افتخاری. 1392. رابطه ساخت اجتماعی شهرها و میزان آسیب‌پذیری در برابر خطر زلزله. مطالعه موردی: محلات کلانشهر تهران. جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی 24 (50): 153-174.
  • قدیری، محمود، عبدالرضا رکن‌الدین افتخاری، سیاوش شایان، و اکبر پرهیزکار. 1391. تبیین تمرکز اجتماعی-فضایی آسیب‌پذیری شهر تهران در برابر زلزله. مدرس علوم انسانی، برنامه‌ریزی و آمایش فضا 16(3): 31 تا 54.
  • منزوی، مهشید، محمد سلیمانی، سیمین تولایی، اسماعیل چاووشی. 1389. آسیب پذیری بافت‌های فرسوده بخش مرکزی شهر تهران در برابر زلزله (مورد:  منطقه 12)، پژوهش‌های جغرافیای انسانی 42(73): 1-18.
  • موسوی، میرنجف، حسن آهار، ایوب منوچهری، و حدیث قیصری. 1394. تحلیل اثرات رشد پراکنده رویی شهری بر سرمایه اجتماعی (رهیافت رگرسیون وزنی جغرافیایی- نمونه موردی: مراغه). شهر پایدار2 (2): 66-51.
  • مهندسین مشاور شارمند (1369). طرح جامع شهر قزوین.
  • مهندسین مشاور شارمند (1373). طرح تفصیلی شهر قزوین.
  • مهندسین مشاور شهر و برنامه . 1384. طرح توسعه و  عمران و حوزه نفوذ شهر قزوین.
  • Adger, W. Neil. 2006. Vulnerability. Global Environmental Change 16(3): 268-81.
  • Amini Hossini, K., M.Hosseini, M.K. Jafari,. and S. Hosseinioon. 2009. Recognition of Vulnerable Urban Fabrics in Earthquake Zones: A Case Study of Tehran Metropolitan Area. Journal of Seismology and Earthquake Engineering  10(4): 1-13.
  • Anderson, M.B. 2000. Vulnerability to Disaster and Sustainable Development: A General Framework for Assessing Vulnerability. In Pelke, R. Jr and Pielke, R. Sr, eds Storms (Vol. 1). Routledge: London.
  • Angel, Sholmo .2007. Urban Sprawl Metrics: An Analysis of Global Urban Expansion Using GIS. ASPRS Annual Conference, Florida.
  • Bengston, David N., Robert S.Potts,  David P. Fan, and Edward G. Goetz. 2005. An analysis of the public discourse about urban sprawl in theUnited States: Monitoring concern about a major threat to forests. Forest Policy and Economics 7(5): 745-756.
  • Birkmann, Jörn .2009. New Systemic Risks and High Vulnerability of Megacities: What We Can Learn from Recent Disasters?, United Nations University and University of Bonn Workshop in Taipei.
  • Birkmann, Joern. 2007. Risk and vulnerability indicators at different scales: Applicability, usefulness and policy implications. Environmental Hazards 7(1): 20-31.
  • Bogart, William T. 2006. Don’t call it Urban Sprawl: Metropolitan structire in the 21st century. 2006, Cambridge University Press, New York, US.
  • Borden, Kevin A., Mathew C. Schmidtlein, Christopher C. Emrich, , Walter W. Piegorsch, and Susan L. Cutter.  2007. Vulnerability of U.S. Cities to Environmental Hazards. Journal of Homeland Security and Emergency Management 4(2).
  • Brueckner, Jan K. and Ann G. Largey. 2008. Social Interaction and Urban Sprawl. Journal of Urban Economics 64(1): 18-34.
  • Bullard, Robert D. 2000. Introduction: Anatomy of Sprawl. In R. D. Bullard, G. S. Johnson, and A. O. Torres (eds.). Sprawl City :1–19. Washington, DC: Island Press.
  • Burchfield, Marcy., Henry G. Overman Diego Puga Matthew A. Turner. 2006. Causes of Sprawl: A Portrait from Space. Quarterly Journal of Economics 121(2): 587-633.
  • Cannon. Terry .2008. Reducing People’s Vulnerability to Natural Hazards. United Nations University, UNU-WIDER, Research Paper 2008/34: 1-19.
  • Cardona, O.D., M Carreno, and A.H Barbat. 2007. Urban Seismic Risk Evaluation: A Holistic Approach. Natural Hazards, 40: 137-172.
  • Cardona, Omar D. 2005. Indicators of Disaster Risk and Risk Management: Program for Latin America and the Caribbean. Summary Report for WCDR, Manizales – Colombia.
  • Carreno, M.L., O.D Cardona, and A.H. Barbat. 2007. A Disaster Risk Management Performance Index. Natural Hazards 41(1): 1-20.
  • Couch, Chris and Jay Karecha. 2006. Controlling Urban Sprawl: Some Experiences from Liverpool. Cities 23(5): 353-363.
  • Cutsinger Jackie. and George Galster. 2006. There is No Sprawl Syndrome: A New Typology for Metropolitan Land Use Patterns. Urban Geography 27(3): 228-252.
  • Cutter, Susan L., Jerry T. Mitchell, and Michael S. Scott .2000. Revealing the Vulnerability of People and Places: A Case Study of Georgetown Country, South Carolina. Annals of the Association of American Geographers 90(4): 713-37.
  • Cutter, Susan L. and Christopher T Emrich. 2006. Moral Hazard Social Catastrophe: The Changing Face of Vulnerability along the Hurricane Coasts. ANNALS, AAPSS 604: 102-112.
  • Cutter, Susan L., Bryan J Boruff, and W. Lynn Shirley. 2003. Social Vulnerability to Environmental Hazards. SOCIAL SCIENCE QUARTERLY 84(2): 242-261.
  • Cutter, Susan L., Christopher G.Burton, Christopher T.Emrich. 2010. Disaster Resilience Indicators for Benchmarking Baseline Conditions. Journal of Homeland Security and Emergency Management 7(1): 51.
  • Cutter, Susan L.; Emrich, Christopher T. Emrich, Jennifer J. Webb, and Daniel Morath .2009. Social Vulnerability to Climate Variability Hazards: A Review of the Literature. University of Carolina and HVRI final report.
  • Deal, Brian and Daniel Schunk. 2004. Spatial dynamic modeling and urban land use transformation: A simulation approach to assessing the costs of urban sprawl. Ecological Economics 51(1):79-95.
  • Dunning, C. Mark .2009. Social Vulnerability Analysis Methods for Corps Planning. Draft Report.
  • Elnashai, Amr S., Theresa Jefferson, Frank Friedrich, Lisa. Johanna Cleveland, Timothy Gress. 2009. Impact of New Madrid Seismic Zone Earthquakes on the Central USA. Mid America Earthquake Center Report 1(09-03).
  • El Nasser, Haya and Overberg, Paul .2001. A comprehensive look at sprawl in America. USA Today.
  • Ewing, Reid., Ross C. Brownson, and David Berrigan. 2006. Relationship between Urban Sprawl and Weight of U.S. Youth. American Journal of Preventive Medicine 31(6): 464-74.
  • Ewing, Reid, Rolf Pendall, and Don Chen. 2002. Measuring Sprawl and Its Impacts. Smart Growth America 1:1-55.
  • Frenkel, Amnon, and Maya Ashkenazi. 2008. The integrated sprawl index: Measuring the urban landscape in Israel. Annals of Regional Science 42(1): 99-121.
  • Gaillard, Jean-Christophe. and Jake Rom D Cadag. 2009. From marginality to further marginalization: Experiences from the victims of the July 2000 Payatas trashslide in the Philippines. Journal of Disaster Risk Studies 2 (3): 197-215.
  • Galster, G., R. Hanson, M.R. Ratcliffe, H. Wolman, S. Coleman, and J. Freihage. 2001. Wrestling Sprawl to the Ground: Defining and measuring an elusive concept. Housing Policy Debate 12(4): 681-717.
  • Gordon, Peter and Harry W. Richardson.1997. Are Compact Cities a Desirable Planning Goal?. Journal of the American Planning Association 63(1): 95-106.
  • Habibi, Sara. and  Naqmeh Asadi. 2011. Causes, Results and Methods of Controlling Urban Sprawl. 2011 International Conference on Green Buildings and Sustainable Cities, Also published on Sciencedirect 21:133–141.
  • Hajibabaee, Meghdad., Kambod Amini Hosseini,. and Mohammad Reza  Ghayamghamian. 2014. Assessing the Risk of Earthquake Engineering and Seismology. Seconnd European Conference on Earhquake Engineering and Seismology. Istanbul, Aug. 25-29.
  • Hall, Soren G. and S. Ashley Walker. 2009. Effects of Urban Sprawl on the Vulnerability to a Significant Tornado Impact in Northeastern Illinois. Natural Hazards Review 9(4): 209-219.
  • Hasse, John E. and Richard G. Lathrop. 2003. Land resource impact indicators of urban Sprawl. Applied Geography 23(2-3):159-175
  • Hewitt, Kenneth. 1997. Regions of Risk: A Geographical Introduction to Disasters, London: Longman.
  • Jaret, Charles, Ravi Ghadge, Lesley Williams Reid, and Robert M. Adelman .2009. The Measurement of Suburban Sprawl: An Evaluation. City and Community, American Sociological Association 8(1):65 – 84.
  • Kahn, Matthew E. 2001. Does Sprawl Reduce the black/white Housing Consumption Gap?. Housing Policy Debate 12(1): 77-85.
  • Khazaei, B., O.Kilic, A.Basmaei, B.Konukcu, B.Sungay, A. Zeidan, and F.Wenzel. 2008. Megacity Indicators System for Disaster Risk Management-Implementation in Istanbul. Megacity Istanbul Project Reports Municipality Disaster Management Center (AKOM), Istanbul, Turkey.
  • Lang, Robert E. 2000. Office Sprawl: The Evolving Geography of Business. Washington DC: Brookings Institution.
  • National Research Council (NRC) .2006. Facing Hazards and Disasters: Understanding Human Dimensions. Washington D.C.: The National Academies Press.
  • Nechyba, Thomas J. and Randall P. Walsh.2004. Urban Sprawl. Journal of Economic Perspectives 18(4): 177-200.
  • Patacchini, Elenora, and Yves Zenou. 2009. Urban Sprawl in Europe. Brookings-Wharton Papers on Urban Affairs.
  • Rashed, Tarek, and John Weeks. 2003. Assessing vulnerability to earthquake hazards through spatial multicriteria analysis of urban areas. International Journal of Geographical Information Science 17(2): 547-576.
  • Schmidtlein, Mathew C., Roland C. Deutsch, Walter W. Piegorsch, and Susan L. Cutter. 2008. Building indexes of vulnerability: a sensitivity analysis of the social vulnerability index. Risk Analysis: 28 (4): 1099-1114.
  • Stoll, Michael A. .2006. Job Sprawl, Spatial Mismatch and Black Employment Disadvantage. Journal of Policy Analysis and Management 25(4): 827-854.
  •  
  • Tapsell, Sue, Simon S. McCarthy, Hazel Faulkner, and Meghan Alexander. 2010. Social Vulnerability to Natural Hazards. CapHaz-Net WP4 Report, Flood Hazard Research Centre – FHRC, Middlesex University, London (available at: http://caphaz-net.org/outcomes-results/CapHaz-Net_WP4_Social-Vulnerability.pdf).
  • Terzi, Fatih, and Fulin Bolen.2009. Urban Sprawl Measurement of Istanbul. European Planning Studies17(10): 35-48.
  • Torrens, Paul M. 2006. Simulating Sprawl. Annals of Association of American Geographers, Published by Blackwell Publishing 96(2): 248-275.
  • Zhang, Tingwei .2001. Community features and urban sprawl: the case of the Chicago metropolitan region. Land Use Policy 18: 221-232.