بازخوانی معماری نوگرای ایران از منظر نشانه‌شناسی پیرس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
استادیار، گروه معماری، دانشکده عمران و معماری، دانشگاه ملایر، ملایر، ایران.
چکیده
یکی از اهداف مهم معماری برقراری ارتباط معنامند بین اثر و مخاطب است و نشانه‌شناسی یکی از راه ‏های خوانش و خلق معنا در آثار معماری است. در دهه‏ های چهل و پنجاه شمسی در معماری ایران آثاری با تلفیق معماری سنتی ایران و مدرن خلق‌شده‌اند که جزء آثار موفق معماری معاصر ایران محسوب می‏شوند. ناکامی معماری معاصر ایران در طراحی یادمان‏ ها و ارتباط معنامند با مخاطب، ضرورت بررسی دلایل موفقیت آثار این دوره معماری را ایجاب می‌کند تا بتوان در این بازخوانی به راهکارهایی برای طراحی دست‌یافت. یکی از راه‌های خوانش معنا در آثار معماری نشانه‌شناسی است. لذا هدف از این پژوهش خوانش نشانه‌های موجود در این بناها و پاسخ به این پرسش‌هاست: در این معماری از منظر نشانه‌شناسی چه نوع نشانه‌هایی به‌کاررفته است؟ کدام‌یک از این نشانه‌ها کاربرد بیشتری داشته‌اند؟ چه ارتباطی بین استفاده از نشانه‌ها و عملکرد بنا وجود دارد؟ در این پژوهش از مطالعات اسنادی و کتابخانه‌ای جهت گردآوری اطلاعات و از روش دلفی برای اعتبارسنجی نشانه‌های به‌دست‌آمده استفاده گردید. سپس از روش مشاهده میدانی و مطالعات اسنادی برای بررسی نشانه‌ها در آثار معماری استفاده‌شده است. بدین منظور نمایه‌ها، شمایل‌ها و نمادهای به‌کاررفته در آثار معماری سبک معماری نوگرای ایران با استفاده از نشانه‌شناسی پیرس موردبررسی قرار گرفت و داده‌ها با استفاده از روش‌های توصیفی- تحلیلی تحلیل شد. نتیجه آن‏که در معماری نوگرای ایران به‌وفور از نشانه‌ها استفاده‌شده است. در طراحی نمونه‌های موردی از نشانه شمایلی تصویری یا همان استعارات تاریخی بیشترین استفاده‌شده است که عمدتاً استعارات محسوس و برداشت انتزاعی از فرم‏ها، سبک‌ها و عناصر معماری گذشته ایران است. در میان عملکردهای بررسی‌شده، بناهای یادمانی (آرامگاهی و غیر آرامگاهی) بیش از سایر آثار از نشانه‌ها استفاده کرده‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Rereading Iran's Modernist Architecture from the Perspective of Peirce's Semiotics

نویسندگان English

Zahra Torkaman
Seyedeh Faezeh Etemad Sheykhaleslami
Assistant Professor, Department of Architecture, Faculty of Civil Engineering and Architecture, Malayer University, Malayer, Iran.
چکیده English

Establishing a meaningful relationship between the architecture and the audience is one of the important goals of architecture. Semiotics is one of the approach of reading meaning in architecture. In the 1940s and 1950s, in Iranian architecture, buildings were designed with a inspiration of traditional Iranian and modern architecture, which are considered to be successful. The failure of today Iranian architecture in designing monuments and meaningful communication with the audience requires the necessity of investigating the reasons for the success of this architecture. so that solutions for design can be found in this review. One of the approaches of reading meaning in architectural works is semiotics. Therefore, the purpose of this research is to read the signs in these buildings and answer these questions: what kind of signs are used in this architecture from the point of view of semiotics? Which of these signs have been used more? What is the relationship between the use of signs and the function of the buildings? In this research, documentary and library studies were used to collect information and Delphi method was used to validate the obtained signs. Then, the method of field observation and documentary studies have been used to investigate signs in architectures. For this purpose, the indexes, icons and symbols used in Iran's modern architectural style were studied by Peirce's semiotics and the data were analyzed using descriptive-analytical methods. The result is that symbols are used alot in Iran's modernist architecture. In the design, historical metaphors have been used the most, which are mainly tangible metaphors and abstract perceptions of the forms, styles and architectural elements of Iran's past. among the investigated functions, monuments (monuments and non-monuments) have used symbols more than other buildings.

کلیدواژه‌ها English

Iran's Modern Architecture
Semiotics
Meaning
Peirce
  • آسابرگر، آرتور. (1371). نقد فرهنگی. (ترجمه حمیرا مشرزاده). تهران: نشر باز
  • آنتونیادس، آنتونی سی. (1386). بوطیقای معماری. جلد اول. (ترجمه احمدرضا آی). تهران: انتشارات سروش
  • اردلان، نادر. بختیار، لاله. (۱۳۸۰). حس وحدت: سنت عرفانی در معماری ایرانی. (ترجمه حمید شاهرخ).تهران: نشر خاک.
  • اکو، امبرتو. (1387). نشانه شناسی.( ترجمه پرویز ایزدی). تهران: نشر ثالث.
  • الکساندر، کریستوفر. (1387). زبان الگو. ترجمه رضا کربلایی نوری، مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری، تهران.
  • بانی مسعود، امیر. (1390). معماری معاصر ایران در تکاپوی سنت و مدرنیته. نشر هنر معماری قرن. تهران.
  • برنجی، شیناص. انصاری، مجتبی. بمانیان، محمدرضا. حسنی، مسعود. (1400). نشانه‌شناسی به‌عنوان چارچوبی برای خوانش و نگارش منظر. باغ نظر، 18 (103)، 74-65.

https://doi.org/10.22034/bagh.2021.278517.4852

  • بمانیان، محمدرضا. درازگیسو، علی. سالم، پایا. (1392). بررسی تطبیقی کاربرد نماد و نشانه در معماری دوره صفوی و معماری معاصر ایران، نقش‌جهان، 3 (2)، 21-13.

https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-10222-fa.pdf

  • پاکتچی ، احمد. (1384). چینش لایه­های تاریخی به مثابه تضمین یا بازتعریف: نمونه موردی مسجد جامع اصفهان. هم­اندیشی نشانه شناسی هنر اصفهان. فرهنگستان هنر. معاونت پژوهشی. اصفهان.
  • پیرخضری، نورالدین، و فلاحت، محمدصادق. (1396). نقش دلالت های فرهنگی اجتماعی بر شکل خیمه (مطالعه موردی: سیاچادر بختیاری و آغچ اوی ترکمن). هویت شهر، 11(29 )، 52-43.

https://dorl.net/dor/20.1001.1.17359562.1396.11.1.4.6

  • پیرنیا، محمدکریم. 1381، آشنایی با معماری اسلامی ایران. تهران مرکز انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران.
  • ترکمن، زهرا. انصاری، مجتبی، کیانی، مصطفی. (1398) از نشانه های شهری تا نشانه های فرهنگی- اجتماعی: به سوی رویکرد نشانه شناسی اجتماعی. فصلنامه جغرافیا و برنامه ریزی منطقه ای. 36 (9)، 370-353.

https://dorl.net/dor/20.1001.1.22286462.1398.9.4.44.4

  • جابز، گرترود. (۱۳۷۰) سمبلهای حیوانات. (ترجمه محمدرضا بقاپور)، تهران: نشر مترجم.
  • چندلر، دانیل. (1387). مبانی نشانه شناسی. (ترجمه مهدی پارسا). سوره مهر، تهران.
  • خامسی، فخرالسادات. (1392). جستاری در مشابهت معماری و ادبیات. چیدمان. 2(4): 160-167.

https://www.magiran.com/p1244439

  • دادور ابوالقاسم. (1393). نقوش و نمادهای گیاهی و حیوانی در سفالینه های دوران اسلامی ایران. نگارینه هنر اسلامی. 1 (4) : 2-19.
  • دباغ، امیر مسعود. (۱۳۹۱). تأثیر معماری متأخر غرب بر معماری معاصر ایران از منظر نشانه‌شناسی. (رساله دکتری دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات)، تهران.
  • دباغ، امیرمسعود، و مختاباد امرئی، سیدمصطفی. (1393). چارچوبی نوین برای خوانش مساجد تهران معاصر. نقش جهان- مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی ، 4(2)، 35-22.

http://dorl.net/dor/20.1001.1.23224991.1393.4.2.6.2

  • راپاپورت آموس (۱۳۹۱) معنی محیط ساخته شده رویکردی در ارتباط غیر کلامی. ترجمه فرح ادیب، چاپ دوم، :تهران: انتشارات شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری.
  • رضی، هاشم (1371)، آیین مهر میترائیسم، تهران، بهجت.
  • رف، مایکل. (1381). نقش برجسته‌ها و حجاران تخت جمشید. نشر میراث فرهنگی و گنجینه هنر، تهران.
  • روشن، محبوبه، و شیبانی، مهدی. (1394). نشانه شناسی و معنایابی مفاهیم عرفان شناختی در معماری و شهرسازی با تلفیق «عرفان اسلامی و رمزگان امبر تو اکو», مورد پژوهی: معماری صفوی مکتب اصفهان. مدیریت شهری، 14(38)، 151-172.

https://www.magiran.com/p1447319

  • ساسانی، فرهاد .(۱۳۸۴). بافت گردانی و متن گردانی در میدان نقش جهان. احمد پاکتچی (ویراستار) هماندیشی نشانه شناسی هنر اصفهان، اصفهان فرهنگستان هنر معاونت پژوهشی
  • سامانیان، صمد و بهمنی، پردیس. 1389.جستاری در استفاده از دیدگاه نشانه شناسی در طراحی محصول. معماری و شهرسازی ایران، 1، 42-37.

https://doi.org/10.30475/isau.2010.61923

  • سجودی، فرزان (1383) نشانه شناسی لایه ای و کاربرد آن در تحلیل متن هنری، مقالات اولین هم اندیشی نشانه شناسی هنر، فرهنگستان هنر، تهران.
  • سلطان زاده، حسین، و ایلکا، شاهین. (1393). بازتاب مفهوم بینامتنیت منتج از برهمکنش مفاهیم سنتی و مدرن در نشانه شناسی طراحی شهری معاصر؛ موردپژوهی: طراحی شهری و معماری سبک واسازی و فولدینگ. مدیریت شهری، 13(34)، 92-77.

https://sid.ir/fa/journal/SearchPaper.aspx?journal=1443&subject=&writer=150950&year=1393&PDF=&Filter=

  • سلطانی، مهرداد، منصوری، سید امیر، فرزین، احمد علی. (1391) تطبیق نقش الگو و مفاهیم مبتنی بر تجربه در فضای معماری. باغ نظر، 21، 12-3.

https://www.bagh-sj.com/article_1698.html

  • شاهین، شهناز (1383). بررسی نماد رنگ در تئاتر و ادبیات و در آیین ملت ها، هنرهای زیبا، 18، 108-99.

https://jhz.ut.ac.ir/article_10684.html

  • ضیمران، محمد. (1382). درآمدی بر نشانه‌شناسی هنر. نشر قصه. تهران
  • طاهری، صدرالدین. (1398). نشانه شناسی سیاسی معماری هخامنشی. نامه هنرهای تجسمی و کاربردی، 12(24 )، 84-65.

https://doi.org/10.30480/vaa.2019.736

  • فروتن، منوچهر. (۱۳۸۸). چگونگی فهم فضای معماری ایران از نگاره‏های ایرانی. (رساله دکتری دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات). تهران.
  • فروم، اریک. (1368). زبان از یاد رفته، ترجمه ابراهیم امانت. انتشارات مروارید. تهران.
  • قبادیان، وحید. (1392). سبک‏شناسی در معماری معاصر ایران. موسسه علم معمار. تهران.
  • کنر، تی. ای. (1395). نمادها و نشانه ها (جستاری در معانی پنهان نمادها). (ترجمه کیارنگ علایی)‌، نشر کتاب پرگار، تهران.
  • گلابچی، محمود. (1393). معماری ارکی تایپی. انتشارات دانشگاه تهران. تهران.
  • لاری‏پور، نگین. دادور، ابوالقاسم. (1398). تحلیل نشانه‌شناسی صورت و معنا در مسجد وکیل شیراز. نشریه علمی پژوهشی مطالعات هنر اسلامی، 15(33)،97-70.

https://www.doi.org/10.22034/ias.2019.91557

  • لاوسون، برایان. (1393). زبان فضا. (ترجمه علیرضا عینی فر)، انتشارات دانشگاه تهران. تهران.
  • لنگ، جان. (1383). آفرینش نظریه معماری: نقش علوم رفتاری در طراحی محیط. ترجمه عینی فر علیرضا. چاپ دوم. انتشارات دانشگاه تهران. تهران
  • ماجدی، حمید. زرآبادی، زهرا سادات. (1389). جستاری در نشانه‌شناسی شهری. معماری و شهرسازی آرمان‌شهر، 4(3)، 56-49.

https://www.armanshahrjournal.com/article_32641.html

  • محمدی، مریم (۱۳۹۲). تدوین اصول رمزگذاری در منظر شهری پایدار با بهره گیری از رویکرد نشانه شناسی. (رساله دکتری دانشگاه علم و صنعت)، تهران.
  • مطیع، مهدی .(۱۳۸۴) بازتاب جدا بودگی در تعامل متن و بافت گنبد مسجد شیخ لطف الله در هم اندیشی نشانه­شناسی هنر اصفهان، اصفهان: فرهنگستان هنر .
  • معین، بابک (۱۳۸۴). مدلول ضمنی اسطوره ای قدرت سیاسی در میدان نقش جهان در هم اندیشی نشانه­شناسی هنر اصفهان، اصفهان: فرهنگستان هنر.
  • مهدوی نژاد، محمدجواد. منصوری مجومرد، پریناز. (1394). ورود جریان‏های نوگرا به معماری معاصر ایران. نشریه مطالعات شهر ایرانی اسلامی. 6 (21)، 30-19.

https://www.noormags.ir/view/fa/creator/532945/%D9%BE%D8%B1%DB%8C%D9%86%D8%A7%D8%B2_%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D9%85%D8%AC%D9%88%D9%85%D8%B1%D8%AF

  • نصر، سید حسین. (1359). نظر متفکران اسلامی درباره طبیعت، دانشگاه تهران، تهران.
  • نیکنام اصل، سیده آذین، زرقانی، محمد، فرشی حقی، زهره. (1393) تحلیل نشانه شناختی از فرهنگ «معماری خانه» در عصر جهانی شدن با تاکید بر معماری پساساختارگرایی, از «خانه تا ناخانه». مدیریت شهری، 13(36)،321-299.

http://ijurm.imo.org.ir/article-1-346-fa.html

  • Adinda, A., (2018). Makna Bentuk Masjid Berdasarkan Semiotika.AL-Irsyad, Universitas Katolik Parahyangan.
  • Akbarzadeh, M., Izadi, K., & Mansouri, M. (2012). Studying Industrial Symbols in Contemporary Shiraz Urban Landscape. in M. Schrenk, P. Zeile, V. V. Popovich, P. Elisei (eds.). Re-mixing the city–Towards Sustainability and Resilience? Proceedings REAL CORP Tagungsband, (817-824), Schwechat: COPR Press.

https://api.semanticscholar.org/CorpusID:221659693

  • Alexander, C. (1977). A Pattern Language: Towns, Buildings, Construction. Oxford: Oxford University Press.
  • Barthes, R. (1977). Rhetoric of the Image in S Heath (Ed.). Image, Music, Text , Hill and Wang, 32-51.

https://williamwolff.org/wp-content/uploads/2014/08/Barthes-Rhetoric-of-the-image-ex.pdf

  • Barthes, R. (1997). Semiology and the urban. Rethinking architecture: a reader in cultural theory. (N. Leach, Trans.) London: Routledge.
  • Broadbent, G. (1980). Architects and their Symbols. Built Environment, 6 (1), 10-28.

http://www.jstor.org/stable/23286082

  • Broadbent, G., Bunt, R., & Jencks, C. (1981). Signs, Symbols and Architecture. New York: John Wiley and Sons.
  • Canby, Sh. R., (2006), Islamic Art in Detail, London, The British Museum Press.
  • Davis, H., & Oregon, E. (2002). Architectural Facts in Search of a Language. Form Languages, 6 (2), 1900-2100.
  • Duncan, J. S. (1987). Review of urban imagery: urban semiotics, Urban Geography, 8(5), 473-483.

https://doi.org/10.2747/0272-3638.8.5.473

  • Martin, R., (2000), Dictionary of Semiotics, Cassell, London & New York.
  • Mintaredja, R. R., Purnama S., & Bachtiar F., (2021). The Meaning of the Relationship between Bale Nyungcung Roof and Inner Room in Architectural Design of Mosques at Sunda Tatar. ARTEKS, Jurnal Arsitektur 6 (1), 25-34.

https://doi.org/10.30822/arteks.v6i1.538

  • Nurjannah, A., Nurauliah, A., & Marwati, F., (2019). Semiotika Arsitektur Pada Fasad Bangunan Masjid Al-Markaz Al-Islami Makassar. TIMPALAJA Architecture Student Journal , 1 (2), 105-121.

https://doi.org/10.24252/timpalaja.v1i2a3

  • Schrenk M., Zeile, P., Popovich, V. V. & Elisei, P. (2012). Re-mixing the city-Towards Sustainability and Resilience, 17th International Conference on Urban Planning and Regional Development in the Information Society GeoMultimedia.

https://programm.corp.at/cdrom2012/en/index.html