خوانشی بر تحولات کالبدی فضای باز و نیمه‌باز در بناهای تهران اواخر قاجار و پهلوی اول

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
جواهر کوتی 1
ژاله صابرنژاد 2
مهرداد متین 3
1 دانشجوی دکتری معماری، گروه معماری، دانشکده هنر و معماری ، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 استادیار،گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 استادیار، گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/usd.2024.2008287.1094
چکیده
شکل‌گیری مسکن تحت تاثیر الگوهای فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی قرار داشته و به‌عنوان یک ساختار پیچیده قلمداد می‌گردد که در ارتباط با محیط خود تکامل یافته است. با ورود مدرنیته به ایران از اواخر دوره قاجار بناهای مسکونی به‌تدریج دچار تغییراتی در فرم، فضا و کالبد معماری گردید که در دوران پهلوی با گسترش شهر تهران سرعت بیشتری به خود گرفت. بافت تاریخی تهران واجد عناصر ارزشمندی است که با توجه به اهمیت فضای باز و نیمه‌باز در معماری مسکونی سنتی ایران، تحلیل تحولات کالبدی فضاهای باز و نیمه‌باز در بناهای مسکونی تهران در اواخر قاجار و پهلوی اول می‌تواند در جهت دستیابی به مؤلفه‌ها و عناصر کالبدی مشترک در معماری بناهای سنتی تهران راهگشا باشد. از سوی دیگر می‌توان با مستندسازی کالبدی عناصر فضاهای ورودی زمینه تحقیق و تحلیل ابعاد نهفته در آن را بیشتر بررسی کرد. هدف از انجام پژوهش حاضر تحلیل و بررسی تحولات کالبدی فضای بازو نیمه‌باز در خانه‌های سنتی تهران است. این پژوهش بر مبنای شیوه توصیفی- تحلیلی است که با در نظر گرفتن بستر مکانی و موقعیت زمانی تحقیق و استفاده از روش مطالعات میدانی در جهت شناخت عناصر کالبدی مورد تحلیل به تقسیم و شناسایی خانه‌ها، به 16 مورد خانه‌ها در دوره تاریخی اواخر قاجار و در دوره پهلوی اول منجر گردید. همچنین با مراجعه به اسناد و منابع موجود در نوشتارهای لاتین و فارسی موارد مربوط به پیشینه پژوهش و روش کار و تحقیق آن‌ها گردآوری گردید. در ادامه بحث از نرم‌افزار22   SPSS برای بررسی فضاهای باز و نیمه‌باز استفاده‌شده است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که در دوره قاجار به‌کارگیری فضای باز و نیمه‌باز به‌صورت حیاط مرکزی و ایوان‌ در ساختار فضایی معماری خانه‌های سنتی تهران بیش از پهلوی اول به چشم می‌خورد. همچنین تناسب فضای باز به نیمه‌باز و همگنی این فضاها در خانه‌های اواخر قاجاریه باوجود نفوذ مدرنیسم، بیش از دوره پهلوی اول قابل‌برداشت است که با توجه به گسترش فرم‌های برونگرا در پهلوی اول، وجود حیاط مرکزی و فضای نیمه‌باز نظیر ایوان‌ کمتر به چشم می‌خورد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

A Reading on the Physical Evolution of Open and Semi-Open Spaces in Buildings in Tehran Late Qajar and First Pahlavi

نویسندگان English

Javaher Kooti 1
Jaleh Sabernejad 2
Mehrdad Matin 3
1 Ph.D. Candidate in Architecture, Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, South Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده English

The formation of housing has been influenced by cultural, social, economic and political patterns that has evolved in relation to its environment. With the arrival of modernity in Iran from the end of the Qajar period, residential buildings underwent changes in the form, space and body of architecture. The historical context of Tehran has valuable elements that, considering the importance of open and semi-open spaces in the traditional residential architecture of Iran, the analysis of physical developments of open and semi-open spaces in the residential buildings of old Tehran late Qajar and early Pahlavi can be used to achieve the components and Common physical elements in the architecture of traditional buildings in Tehran should be a way forward. By physically documenting the elements of the entrance spaces, it is possible to further examine the field of research and analysis of the dimensions hidden in it. The purpose of this research is to analyze and investigate the physical evolution of the semi-open space in traditional houses in Tehran. This research is based on the descriptive-analytical method, taking into account the spatial background and time position of the research and using the method of field studies in order to identify the physical elements under analysis to divide and identify the houses into 16 cases of houses in the late Qajar and Pahlavi periods. In the continuation of the discussion, SPSS22 software is used to investigate open and semi-open spaces. The findings of the research indicate that in the Qajar period, the use of open and semi-open space in the form of a central courtyard and porch in the architectural spatial structure of traditional houses in Tehran is seen more than the early Pahlavi period. Also, the proportion of open to semi-open spaces and the homogeneity of these spaces in late Qajar houses, despite the influence of modernism, can be seen more than in the early Pahlavi period, which due to the expansion of extroverted forms in the first Pahlavi, the presence of a central courtyard and a semi-open space such as a porch is less noticeable.

کلیدواژه‌ها English

Physical Body
Housing
Open Space and Semi-Open Space
Late Qajar Period
Early Pahlavi Period
  • آصفی، مازیار، ایمانی، الناز. (1395). بازتعریف الگوهای طراحی مسکن مطلوب ایرانی-اسلامی معاصر با ارزیابی کیفی خانه‌های سنتی. پژوهش‌های معماری اسلامی. 4(11)، 75-56.

http://jria.iust.ac.ir/article-1-486-fa.html

  • امیدواری، سمیه، حمزه نژاد، مهدی، و امیدواری، الهام. (1399). گونه­ شناسی عناصر فضایی نیمه‌باز در معماری خانه­ های اسلامی، مطالعه موردی: خانه­های یزد (دورۀ قاجار) و خانه­ های دمشق (دورۀ عثمانی). مطالعات شهر ایرانی اسلامی. 11(42)، 32-19.

https://iic.ihss.ac.ir/Article/19932/FullText

  • اویسی کیخا، زهرا، کاوش، حسینعلی، حیدری، ابوالفضل، و داوطلب، جمشید. (1399). گونه‌شناسی سازمان‌دهی فضایی مسکن بومی سیستان از نظر شکل­گیری فضای باز و بسته. مسکن و محیط روستا. 99(17)، 61-72.

https://doi.org/DOI:%2010.22034/39.171.61

  • جمالی، سیروس، و خندانی، نادیا. (1399). مطالعه تطبیقی ساختار کالبدی خانه‌های سنتی دوره قاجار (نمونه موردی: شهر تهران و تبریز). شباک، 6(4)، 143-154.

http://noo.rs/364ie

  • حائری محمدرضا. (1375). طراحی مسکن امروزی و اصول معماری خانه‌های سنتی. نشریه آبادی، انتشارات وزارت مسکن و شهرسازی. 23 (6)، 28-19.

http://sid.ir/paper/455311/fa

  • حائری مازندرانی، محمدرضا. (1388). خانه، فرهنگ، طبیعت. بررسی معماری خانه‌های تاریخی و معاصر به‌منظور تدوین و فرآیند و معیارهای طراحی خانه. تهران: مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری.
  • حق‏جو، امیر، و تهرانی، فرهاد، و آیوازیان، سیمون، و سلطان‌زاده، حسین. (1398). سیر تحول اندام‌های اصلی خانه‌های تبریز از دوره قاجار تا دوره پهلوی دوم. صفه. پاییز 1398، 121-140.

DOI: 20.1001.1.1683870.1398.29.3.7.5

  • حق لسان، مسعود، ایرانی، مهری، و نیکنام، سودا. (1399). مطالعه سیر تحول ساختار فضایی خانه‌های سنتی ایرانی از بُعد کالبدی و ارتباطی با روش نحو فضا (نمونه موردی: خانه‌های دوره قاجاریه و پهلوی تبریز). مسکن و محیط روستا، 39(172)، 32-17.

DOI:‎ 20.1001.1.20084994.1399.39.172.2.2

  • دوستی، شهرزاد. (1397). حریم و محرمیت در خانه‌های سنتی ایران، فرهنگ مردم ایران. تابستان و پاییز 1397، 53، 136-115.

http://noo.rs/pFD2u

  • راپاپورت، ایموس. (1382). خاستگاه‌های فرهنگی معماری، فرهنگستان هنر (خیال)، 8، 97-56.

http://noo.rs/B7Oru

  • زرکش، افسانه. مفهوم فضای نیمه‌باز در معماری. (1390). کتاب ماه هنر، 155، 101-92.

http://noo.rs/VhvwM

  • زنگنه، نجمه، مضطرزاده، حامد، تقی‌پور، ملیحه، و نصر، طاهره. (1399). بررسی تأثیر انواع ساختار فضایی بر میزان تفکیک قلمروهای عمومی و خصوصی در خانه­های سنتی درون‌گرای ایران به روش چیدمان فضا (مطالعه­ موردی؛ خانه­های قاجار شیراز)، فصلنامه علمی پژوهشی مدیریت شهری و روستایی. 99(59)، 62-45.

http://ijurm.imo.org.ir/article-1-2870-fa.html

  • پورمختار، سارا، و پاکدل فرد، محمدرضا، و ستاری ساربانقلی، حسن. (1402). بازخوانی شاخصه‌های کهن‌الگویی معماری خانه‌های قاجار محله نوبر تبریز. باغ نظر. 20(119)، 38-23.

DOI: 10.22034/bagh.2022.329652.5125

  • سلطان‌زاده، حسین. (1398). فضاهای ورودی در معماری سنتی ایران. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
  • سلطان‌زاده، حسین. (1376). تبریز خشتی استوار در معماری ایران. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
  • طاهباز، منصوره، و جلیلیان، منصوره. (1390). اصول معماری همساز با اقلیم در ایران با رویکرد به معماری مساجد. تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی. 
  • فرخ‏زاد، محمد، و مدیری دوم، ایمان. (1393)، کنکاشی در اصول طراحی فضاهای باز با توجه به پیشینه معماری و شهرسازی ایران. نشریه مطالعات شهر ایرانی اسلامی. 16، 95-81.

https://www.magiran.com/p1427090

  • قلیچ خانی، بهنام، و اعتصام، .ایرج، و مختاباد امرئی، سید مصطفی. (1392). تحلیل کالبدی خانه‌های گرگان در دوران قاجار، هویت شهر، 7(16)،62 -51.

DOI:20.1001.1.17359562.1392.7.16.5.9

  • کیانی، مصطفی، بهجو، اشکان، و راستیان طهرانی، نوشین. (1394). تداوم فضایی در معماری معاصر ایران بررسی میزان تأثیرپذیری معماری معاصر ایران از معماری غرب و معماری ایرانی. فصلنامه نقش‌جهان، 5(3). 52-67.

https://www.magiran.com/p1519800

  • محرابیون، محمد، بیگ زاده، فاطمه،‌ شهرکی، حمیدرضا، و امیدواری، سمیه. (1400). گونه ­شناسی فضاهای نیمه بار در خانه ­های بومی دورۀ صفویه و قاجاریه شهر تاریخی نائین. نشریه علمی معماری اقلیم گرم و خشک. 9(13)، 1-20.

https://www.doi.org/10.29252/ahdc.2021.16382.1530

  • محمودی، عبدالله. (1384). بازنگری اهمیت ایوان در خانه‌های سنتی (با نگاه ویژه به بم). هنرهای زیبا، (22)، 53-62.

https://sid.ir/paper/5820/fa

  • مداحی، سید مهدی، و اسفندیانی مقدم، الهه، و عباسی، لیلا و بمانی نائینی، مونا. (1397). قیاس تحلیلی نقش فضاهای نیمه‌باز مسکونی بر شکل‌گیری شیوه زندگی و نظام رفتاری ساکنان در خانه‌های بومی دیروز و مسکن امروز (مورد مطالعاتی شهر مشهد)، مجله آرمان‌شهر،. 11 (25)، 149-161.

https://www.armanshahrjournal.com/article_85083_ee9d85b2c1ea05cdaf4681d89ba4bd8a.pdf

  • معماریان، غلامحسین، و پیرزاد، احمد. نگاهی به معماری بومی سقانفارها. نشریه صفه، 3 (22)، 44-29.

http://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.1683870.1391.22.3.3.2

  • مهدوی نژاد، محمدجواد. (1385). سبک‌شناسی جریان‌های معماری معاصر (گرایش‌های معماری پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران 1357-1385). فصلنامه آبادی، (52) 16، 23-12.

https://sid.ir/paper/487262/fa

  • ورمقانی، حسنا. (1400). پژوهشی در خوانش شاخه‌های آمیختگی در فضای فردی- جمعی حیاط خانه سنتی خانه‌های تاریخی ایران مرکزی در عهد قاجار و صفوی. دو فصلنامه فضای زیست، 1(1)، 138-117.

https://sanad.iau.ir/fa/Article/951965?FullText=FullText

  • هدایت، اعظم، و طبایئان، سیده مرضیه. (1391). بررسی عناصر تشکیل‌دهنده و دلایل وجودی آن‌ها در خانه‌های بافت تاریخی بوشهر. نشریه شهر و معماری بومی. 3 (3)، 54-35.

http://dorl.net/dor/20.1001.1.26453711.1394.3.3.3.2

  • یخچالی، صفورا، و صحراگرد منفرد، ندا سادات، و یزدانفر، سید عباس. (1401). بررسی روند تغییرات شاخص‌های نحو فضا برای فضاهای نیمه‌باز و تأثیر آن در راندمان عملکردی مسکن (خانه ­های سنتی و مدرن اصفهان). فصلنامه آرمان‌شهر. 15(41)، 196-181.

http://noo.rs/wtey9

  • Bachelard, G. (2008). Poetics of space. translated to Persian by Maryam Kamali and Mohammad Shirbache, enlightenments and Women studies, Tehran [in Persian]
  • Dehkhoda, A. A. (1963). Dehkhoda Dictionary. Tehran: Tehran University Press. [in Persian].
  • Kag˘anGu, n., Zafer, E., & Sevinc-, E. (2008), Questioning the ‘‘prototype dwellings’’ in the framework of Cyprus traditional architecture, Building and Environment, 43 (5), 823–833.

https://doi.org/10.1016/j.buildenv.2007.01.032

  • Krier, R. (2010). Architectural Composition. Edition Axel Menges.
  • Nooraddin, H. (1996). Al Fina’ A study of “in-between” spaces along streets as an urban concept in Islamic cities of the middle east with a case study in Cairo. Norway. Trondheim. Department of Town and Regional planning. Faculty of Architecture.
  • Rapaport, A. (1969). House form and culture. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.
توسعه پایدار شهری
دوره 5، شماره 17
زمستان 1403
صفحه 75-94