Recognition of Geometrical and Proportional Principles in Open and Semi-Open Spaces of Hot and Humid Climate (Case Study: Historical Houses of Bushehr)

Document Type : Original Article

Authors
Neda Naseri 1
Jamshid Davtalab 2
Faramarz Hassan Pour 3
Abolfazl Heidari 2
Zohreh Oveisi Keikha 4
1 Master Student of Iran Architecture Studies, Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, University of Zabol, Zabol, Iran.
2 Associate Professor, Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, University of Zabol, Zabol, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Architecture, University of Zabol, Zabol, Sistan and Balouchestan, Iran.
4 Assistant Professor, Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, University of Zabol, Zabol, Iran.
10.22034/usd.2024.2012610.1137
Abstract
Proportion is one of the significant design principles featured in Iranian architecture. Several factors are influential in applying a certain type of spatial proportions. Climate and ecology are the most important ones. Bushehr is one of the cities in the hot and humid climate in Iran and features historical houses which include a large variety of open and semi-open spaces. The general appearance of the mentioned spaces in the historical buildings shows that the proportions of these spaces apparently follow certain principles. Therefore, this research was conducted with the aim of studying the proportional and geometrical principles used in the open and semi-open spaces in the historical houses in Bushehr. The findings and the results of the research can be used by contemporary architects and designers. The research is organized in two parts: the theoretical foundations and the fieldworks. In the theoretical basis part, the archival method was used to introduce and examine the history and the functions of these spaces. In the fieldwork part, the direct observation was the main method. The study of existing building drawings and their adaptation to the numerical measurements using laser meter were the next steps. The findings obtained from the geometry and the extracted numbers and sizes show that the open and semi-open spaces of the historical houses in Bushehr do not follow the proportional principles which, conversely, are common in other regions of Iran. However, the open and semi-open spaces have similar proportional geometry in all cases. The courtyard spaces have a square geometry or close to it, with a high height to width ratio. The height to width ratio in the corridors, arcades and “Tarmehs” is large and about the number three, in order to create more depth for shading. The dominant geometry of semi-open spaces is elongated rectangle in shape, their height is high, and their proportions are close to the number four in order to accelerate the convection of the heat upwards.

Keywords

Subjects

  • افشاری، محسن، گداعلی، قاسم، و اسدی، زهرا. (1401). واکاوی مزاج خانه ­های تاریخی بوشهر با تأکید بر تأثیرات محیط بر مزاج فضا. فصلنامه توسعه پایدار شهری، 3(9)، 1-22.

https://doi.org/10.22034/usd.2023.702399

  • آزادی­فر، ارسلان، عمرانی­پور، علی، مسعودی ­نژاد، مصطفی، و وفامهر، محسن. (1400). بازخوانی هندسه و تناسبات حیاط مرکزی در دستیابی به نور مناسب روز در خانه ­های تاریخی قاجاری کاشان. معماری و شهر پایدار، 9(1)، 77-95.

https://jsaud.sru.ac.ir/article_1522.html

  • بحرانی، حمیدرضا، و سپهری اهرمی، آزاده. (1397). بازشناسی و تدقیق علت وجودی و نقش کارکردی شناشیر در بافت تاریخی بوشهر. باغ نظر، ۱۵(۵۸)، 77-88.

https://www.bagh-sj.com/article_59579.html

  • بلایی اسکویی، آزیتا، و شکری، راضیه. (1400). بررسی تناسبات حیاط خانه ­های قاجاریه کاشان. معماری سبز، ۷(۱)، پیاپی ۲۳، 43-49.

https://shij.ir/greenarchitecture/upload/greenarchitecture/Content/000316_11/03-GAr-No23-Vol01-76789-E1.pdf

  • بمانیان، محمدرضا، اخوت، هانیه، و بقایی، پرهام. (1389). کاربرد هندسه و تناسبات در معماری. تهران: طحان.

 https://rayanbook.com/b/55433/

  • بمانیان، محمدرضا. (1381). مقدمه ­ای بر نقش و کاربرد پیمون در معماری ایرانی. مدرس هنر، 1(1)، 1-10.

https://ensani.ir/fa/article/34944/

  • بیات، زبیده، و حاج آقا بابائی، ندا. (۱۳۹۲). تعیین ابعاد بهینه حیاط در خانه­ های حیاط مرکزی کاشان. دومین همایش ملی اقلیم، ساختمان و بهینه ­سازی مصرف انرژی، اصفهان: سازمان بهره ­وری انرژی.

https://civilica.com/doc/215887/

  • پاسیان خمری، رضا، رجبعلی، حسن، و فرخ­زاد، محمد. (1396). سیر دگرگونی فضای بسته، فضای سرپوشیده و فضای باز در خانه­های تاریخی گرگان از دوره­ قاجاریه تا پهلوی اول. مرمت و معماری ایران، ۷(۱۳)، 91-106.

http://ensani.ir/fa/article/477548/

  • جمالی، رحیم. (۱۳۷۹). «بافت قدیم شهر بندری بوشهر». دانش جغرافیا، 1(2)، 13-16.

https://elmnet.ir/doc/1831137-5141

  • جمالی، رحیم. (1381). شناسنامه شهرهای استان بوشهر. تهران: قلم آشنا.
  • جوادی نوده، مهسا شاهچراغی، آزاده، و عندلیب، علیرضا. (۱۴۰۱). بررسی تناسبات طلایی و اصول هندسی برگرفته از طبیعت در اجزای کالبدی خانه ­های تاریخی (مطالعه­ موردی: خانه­ های قاجاری اردبیل). باغ نظر، ۱۹ (۱۱۰)، ۴۸-۳۵.

https://doi.org/10.22034/bagh.2022.295674.4973

  • حمیدی، سید جعفر. (1380). فرهنگ‌نامه‌ بوشهر. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. سازمان چاپ و انتشارات.

https://www.gisoom.com/book/11615231

  • دهخدا، علی­اکبر، شهیدی، سیدجعفر، و معین، محمد. (1364). لغتنامه دهخدا (شماره مسلسل ۱۰): مقدمه. تهران: دانشگاه تهران، سازمان لغتنامه دهخدا.
  • رسایی کشوک، سام. (1384). شکوه ابوشهر. بوشهر: انتشارات شروع.

https://www.adinehbook.com/gp/product/9647950950

  • رنجبر، احسان، پورجعفر، محمدرضا، و خلیجی، کیوان. (1389). خلاقیت­ های طراحی اقلیمی متناسب با جریان باد در بافت قدیم بوشهر. باغ نظر، 7(13)، 17-34.

https://www.bagh-sj.com/article_23.html

  • زرکش، افسانه. (1390). مفهوم فضای نیمه ­باز در معماری. کتاب ماه هنر، ۱۵۵، 92-101.

https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/753338

  • زرین، لیلا، مفیدی شمیرانی، سید مجید، و طاهباز، منصوره. (۱۴۰۱). الگوهای معماری پایدار مسکن بومی اقلیم گرم و خشک و سرد با معیار تناسبات کالبدی (نمونه موردی: میان اقلیم BW و Ds). جغرافیا و برنامه ­ریزی منطقه­ای، ۱۲(۲)، ۷۵۷-۷۷۳.

https://doi.org/10.22034/jgeoq.2022.321289.3499

  • زمانیان، محمدتقی. (۱۳۷۷). باد در سواحل ایران. تهران: سازمان هواشناسی کشور.
  • زینلیان، نفیسه، و اخوت، هانیه. (1396). ساختارشناسی حیاط در خانه ­های قجری اقلیم گرم ­وخشک و گرم­ ومرطوب با تمرکز بر گونه «حیاط مرکزی» (مطالعه موردی: خانه ­های یزد و دزفول). نشریه شهر ایرانی اسلامی، ۳۰(۸). 15-30.

https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1351911

  • سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و استان بوشهر. (۱۴۰۰). آرشیو تصاویر و نقشه­ های خانه‏ های تاریخی بندر بوشهر. بوشهر.
  • شمسی ­پور، علی اکبر، زارع، سمیه و رئیسی، رضا (۱۳۹۱). ساز و کار شکل ­گیری نسیم دریا در سواحل شمالی خلیج ­فارس. مجموعه مقالات هشتمین همایش ملی خلیج ­فارس. ۴۶۲-۴۴۳.

https://www.sid.ir/paper/881287/fa

  • صالحی­ پور، علی. اعتصام، ایرج، و مفیدی شمیرانی، سید مجید. (1399). بازشناسی ساختار فضای باز حیاط و تعامل آن با جداره­ های شفاف در خانه ­های تاریخی شهر اردبیل. اندیشه­ معماری، ۴(۷)، 202-220.

https://doi.org/10.30479/at.2020.11149.1259

  • علی ­الحسابی، مهران. حسینی، سید باقر، و نسبی، فاطمه. (1391). تحلیل کیفیت بصری فضای مسکونی با توجه به قابلیت و میزان دید، نمونه موردی: خانه ­های بافت قدیم بوشهر. انجمن علمی معماری و شهرسازی ایران، 3(1)، 69-83.

https://doi.org/10.30475/isau.2013.61956

  • عطاریان، کوروش. مؤمنی، کوروش، و مسعودی، زهره. (1394). بررسی تناسبات حیاط مساجد دوره صفویه اصفهان. نشریه مطالعات تطبیقی هنر، 5(10)، 67-81.

http://dorl.net/dor/20.1001.1.23453842.1394.5.10.3.7

  • عمرانی ­پور، علی. (1384). هنر و معماری اسلامی ایران، یادنامه استاد دکتر لطیف ابوالقاسمی. تهران: وزارت مسکن و شهرسازی، معاونت شهرسازی و معماری، وزارت مسکن و شهرسازی سازمان عمران و بهسازی شهری.

https://www.gisoom.com/book/1334131

  • فرشچی، حمیدرضا، و مجیدی، مرتضی. (1400). بررسی نظام معماری و تناسبات هندسی حیاط مرکزی و جداره ­های آن در خانه­ های تاریخی کاشان (مورد مطالعه: ده خانه­ تاریخی دوره­ قاجار). نشریه فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، ۶(۲). 95-112.

http://dx.doi.org/10.52547/ciauj.6.2.95

  • قبادیان، وحید. (1385). بررسی اقلیمی ابنیه سنتی ایران. تهران: دانشگاه تهران.

https://www.gisoom.com/book/1943844

  • قیومی بیدهندی، مهرداد، و عبدالله ­زاد، محمد­مهدی. (1391).  بام و بوم و مردم (بازخوانی و نقد اصول پیشنهادی پیرنیا برای معماری ایرانی. مطالعات معماری ایران، ۱(۱). 7-23.

https://civilica.com/doc/443714

  • کاکی ­زاده، محمدامیر، ناصری، ندا، و دباغ، هژبر. (1399). عوامل و شاخصه­ های مؤثر بر شکل­ گیری معماری و شهرسازی بافت تاریخی بندر بوشهر. نشریه جلوه هنر، 12(3)، 65-80.

https://doi.org/10.22051/jjh.2019.27769.1437

  • کاکی ­زاده، محمدامیر، ناصری، ندا، و دباغ، هژبر. (1400). گونه ­شناسی کالبدی و کارکردی شناشیرهای بافت تاریخی بندر بوشهر در جهت شناسایی عوامل هویت ­بخش این فضاها. نشریه پژوهش ­های معماری اسلامی، 9(1)، 63-84.

http://dx.doi.org/10.52547/jria.9.1.2

  • کرزن، جرج. (1373). ایران و قضیه‌ی ایران. جلد ۲. ترجمه: غلامعلی وحید مازندرانی. تهران: علمی و فرهنگی (آموزش انقلاب اسلامی).
  • کریمی، باقر. (1391). تأثیر معماری قدیم بوشهر بر فرهنگ و معماری کشورهای حاشیه­ خلیج فارس، مطالعه موردی محله البستکیه شهر دبی. هویت شهر، ۶ (۱۱). 85-96.

https://dorl.net/dor/20.1001.1.17359562.1391.6.11.8.5

  • کولیوند، علی. (1381). ویژگی‌های فضایی کالبدی بافت قدیم بوشهر، مجله آبادی، ۳۶، ۵۷-۶۰.
  • مفتخر، زهرا، مومنی، کورش، و دیده­بان محمد. (۱۴۰۰). تناسبات حیاط خانه ­های سنتی شهر بهبهان (دوره قاجار و پهلوی اول). پژوهش­ های معماری اسلامی، ۹(۳۱). ۸۴-۶۱.

http://dx.doi.org/10.52547/jria.9.2.61

  • معماریان، غلامحسین، (1373). آشنایی با معماری مسکونی ایرانی، گونه‌شناسی درون‌گرا. تهران: انتشارات سروش دانش.

http://library.aui.ac.ir/DL/SPortal/Books/ShowSP.aspx?DC=29261

  • معماریان، غلامحسین. (1387). معماری ایرانی. تقریر محمدکریم پیرنیا. چاپ اول. تهران: سروش دانش.

https://www.gisoom.com/book/11415455

  • معماریان، غلامحسین، و هادی صفایی­ پور. (1394). معماری ایرانی، نیارش. تهران: گلجام.

https://www.gisoom.com/book/11415657

  • مولوی، بهزاد و قاسم­زاده، مسعود. (1381). بررسی کاربرد هندسه در معماری گذشته ایران (دوره اسلامی). تهران: مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن.

 https://www.gisoom.com/book/1248909

  • ناصری، ندا. (۱۴۰۲). سنجش عوامل اقلیمی تأثیرگذار بر معماری و بافت شهری در محلات تاریخی اقلیم گرم‌ومرطوب (مطالعه‌موردی: بافت تاریخی بندر بوشهر))پایان‌نامه­­ کارشناسی‌ارشد مطالعات معماری ایران). دانشکده­ هنر و معماری، دانشگاه زابل. ایران.
  • نجفقلی پورکلانتری، نسیم، اعتصام، ایرج، و حبیب، فرح. (1396). تجلی هندسه و تناسبات در بناهای سنتی معماری ایران در سبک آذری محدوده جغرافیایی آذربایجان. جغرافیای سرزمین، 14(54)، 115-130.

https://www.sid.ir/paper/116314/fa

  • نقره ­کار، عبدالحمید، حمزه ­نژاد، مهدی، رنجبرکرمانی، علی محمد، و اورازانی، سید نعیم. (1388). در آمدی بر هویت اسلامی در معماری و شهرسازی. تهران: پیام سیماگران.

https://www.gisoom.com/book/1600779

  • نقره­ کار. عبدالحمید. (1389). مبانی­ نظری معماری. تهران: دانشگاه پیام ­نور.

https://www.gisoom.com/book/1767050

  • وثیق، بهزاد، امینی فارسانی، زهرا، ناصری، حسین. (۱۴۰۰). مقایسه تطبیقی تناسبات حاکم بر معماری کاروانسراهای حیاط ­دار مناطق مرکزی ایران در دوره­ های صفویه و قاجاریه. مرمت و معماری ایران، ۱۱(۲۷). ۷۸-۶۵.

http://dx.doi.org/10.52547/mmi.1529.13991112

  • وحدت ­طلب، مسعود، و احمدنژاد، فرهاد. (۱۳۹۷). بررسی تجربی عوامل مؤثر در مطلوبیت زیبایی­ شناسانه­ تناسبات گنبدهای معماری ایرانی- اسلامی. فرهنگ معماری شهرسازی ایرانی، ۴ (۱). ۲۶-۱۵.

http://dx.doi.org/10.29252/ciauj.4.1.15

  • Bemanian, M.R.., & Moradchelleh, A., (2011). Residential Architecture of Bushehr, Connector of Introversion and Extraversion in Architecture. Sciences Journal, 13 (7), 1643-1648.

https://www.idosi.org/wasj/wasj13(7)/12.pdf

  • Fathy, H., (1986). Natural Energy and Vernacular Architecture: Principles and Examples with Reference to Hot Arid Climates. Walter and Sultan Abd-el-rahman Ahmad (Eds.), Chicago and London: The University of Chicago Press.

https://archive.unu.edu/unupress/unupbooks/80a01e/80A01E00.htm

  • Najafabadi, R.A., Daneshvar, K., Pakseresht, S., Pooryousefzadeh, S. (2006). Role of wind in vernacular architecture of hot and humid region of Iran. Proceedings of the Fifteenth Symposium on Improving Building Systems in Hot and Humid Texas A&M University: Orlando Energy Systems Laboratory.

https://oaktrust.library.tamu.edu/handle/1969.1/4540

  • Soflaei, F., Shokouhian, M., & Mofidi Shemirani, S.M. (2016). Investigation of Iranian traditional courtyard as passive cooling strategy (a field study on BS climate). International Journal of Sustainable Built Environment, 5(1), 99-113.

https://www.researchgate.net/publication/289994562_Investigation_of_Iranian_traditional_courtyard_as_passive_cooling_strategy_a_field_study_on_BS_climate

  • Vakilinezhad, R., Mofidi Shemirani, S.M., & Mehdizadeh Seraj, F. (2013). Shanashil: A Sustainable Element to Balance Light, View, and Thermal Comfort. The International Journal of Environmental Sustainability, 8(4), 101-110.

https://www.researchgate.net/publication/288693863_

Journal of Urban Sustainable Development
Volume 5, Issue 14
Spring 2024
Pages 1-24